Een echt goed stuk over de Geschiedenis van Oezbekistan lees je in stukjes die Jona Lendering geschreven heeft:
Ik heb de stukjes in Word gedownload, kan ze je dus zo opsturen: geerenkees@gmail.com
Hieronder kaartje:
Ik heb de stukjes in Word gedownload, kan ze je dus zo opsturen: geerenkees@gmail.com
Hieronder kaartje:
Op dit
kaartje zie je hoe na Kirgizië de zijderoute van Osh naar Kokand via Tashkent
in Oezbekistan naar Samarkand gaat. Van Samarkand gaan we de route vervolgen
via Bukhara (Oezbekistan) naar Mary / Merv (Turkmenistan) en vervolgens naar
Mashad (Iran). Allemaal steden die wij gaan bezoeken.
Oezbekistan
als land zie je hieronder (groen is wat wijreizen):
Enkele data over Oezbekistan
(omliggende landen meegenomen,
zie ook H. 01 Inleiding voor meer landen, onderaan)
Geschiedenis
Veel van
deze geschiedenis van Oezbekistan staat ook in H2. Algemeen/Historie. We hebben
verder gebruik gemaakt van de Reader van Franz Wetzels over de Livius reis in
Oezbekistan. Daarin staat trouwens veel uitgebreider over de diverse
geschiedenis-perioden.
Over de geschiedenis
van Oezbekistan schrijven, is schrijven over de geschiedenis van Centraal-Azië,
dat is moeilijk los van elkaar te zien.
Centraal
Azië, Unesco-definitie
Centraal-Azië
heeft een gevarieerde geografie: in het zuiden en oosten hoge gebergten, naar
het noorden en westen toe uitgestrekte woestijnen en eindeloze grassteppen. De
belangrijkste rivieren zijn de Amu Darya
(Oxus) in het zuiden en de Syr Daya
(Jaxartes) in het noorden, beide uitkomend in het Aral meer.
Amu Darya (Oxus) in het zuiden en de Syr Daya (Jaxartes)
Een
belangrijk kenmerk van Centraal Azië is dat daar ergens in de steppen het
stamland wordt verondersteld van een volk dat te beschouwen is als de
oersprekers van het Indo-Europees, aanvankelijk aangeduid als
Proto-Indo-Europees. Dat gaat verder terug dan het 4e millennium
voor onze jaartelling. Van daar uit verspreidde deze taal zich door migrerende
groepen in alle richtingen, uiteindelijk over het grootste deel van Eurazië.
De
geschiedenis van Centraal Azië is sterk verbonden met klimaat en geografie. De
droogte maakt landbouw in een groot deel van het gebied moeilijk tot
onmogelijk, behalve in de buurt van oasen en rivieren. Een belangrijk deel van
de geschiedenis wordt dan ook bepaald door de nomadische ruitervolken van de
steppe, vaak leidend tot conflicten tussen nomaden en inwoners van de
zuidelijke nederzettingen. De nomadische levensstijl is zeer geschikt voor
oorlogsvoering en de ruiters van de steppe groeien in de loop van de eeuwen uit
tot de daadkrachtigste ter wereld, slechts beperkt door hun interne
verdeeldheid. Van tijd tot tijd zorgen grote leiders ervoor dat de
verschillende stammen zich aaneensluiten tot een formidabele macht. Dat leidt
tot invasies en bezettingen van grote gebieden in het zuiden, maar soms ook tot
ver in Europa, met name van de Hunnen en de Mongolen.
De geschied periodes
Een serie
periodes, waarvan voor de Zijderoute de Perzen en de Arabieren/Turken heel
belangrijk zijn.
De Perzen
omdat zij van alle stammen en volken één staat wisten te maken, wat voor de
handel en dus de Zijderoute erg belangrijk is. En de Arabieren: de verspreiding
van de Islam brengt de prachtige kunst die we in Oezbekistan zullen zien, met
zich mee.
- Uit de vondsten in de streken die tot het tegenwoordige Oezbekistan behoren, blijkt dat in de oude steentijd (50.000 tot 12.000 v.Chr.) al mensen wonen. In de beschrijvingen volgen
- het Neolithicum (ca. 12.000 - 2000 v.Chr.)
- de Bronstijd (2000 – 1000 v.Chr.) en de IJzertijd (vanaf 1000 v.Chr.)
- Tijdens de Perzen (550 – 330 v.Chr.) is er Sogdië, een belangrijk deel van het huidige Oezbekistan. En belangrijk voor de Zijderoute. De unificatie vindt plaats onder Cyrus II, later Darius I. Het Perzische rijk wordt verdeeld in provincies (satrapen) en handelsroutes worden uitgebreid. In die tijd van Darius I en zijn opvolgers was Marakanda hoofdstad van Perzië. Dat is mogelijk het huidige Samarkand. De stad bloeide vooral door de handel en werd één van de belangrijkste centra langs de Zijderoute
- Alexander de Grote en de Seleuciden (330 – 256)
- Het Grieks-Bactrische koninkrijk (245 – 130)
- Het koninkrijk van de Kushan (ca. 30 – 230 n.Chr.)
- De Sassanieden (230 – 485)
- De Hephtalieten (485 – 563)
- De Türken (563 – 660)
- De Arabieren (610 – 1258). Cultuur, kunst en wetenschap werden in de 9e en 10e eeuw bevorderd, ook door andere heersers dan alleen de Arabieren
- De Turken (1000 – 1195)
- De Mongolen (1220 – 1375
- De Timoeriden (1370 – 1506)
- Pas dan komen de Oezbeken ter sprake (zie verderop) ca. 1505 – 192
- Verschillende Khanaten (o en p lopen door elkaar, hier niet duidelijk beschreven
- Russen veroveren Centraal Azië veroveren (ca. 1865 – 1920).
- Revolutie van 1917
- opstanden, chaos in Centraal Azië. In 1924 herstelt het Rode Leger met geweld de orde en eenheid, breekt de islamitische weerstand.
- 1924 - 1991 Socialistische Sovjet Republiek Oezbekistan
- 1991 – heden Republiek Oezbekistan, president Karimov.
Noord en Zuid in de oertijd
In de
vroegste tijdperken (1 t/m 3) – die weer in vele tijdperken zijn onderverdeeld
- zien we tot aan de Perzen een verschil tussen de culturen die in 2 groepen
zijn in te delen:
- die
van de rondtrekkende volken in de noordelijke steppen
- die van de bewoners op vaste
plekken, in nederzettingen, wat zuidelijker, bij het Aralmeer en in de
rivierdelta’s
Deze groepen
blijven onderscheiden, al mengen ze zich wel (zie ook H2 van deze blog).
De
Noordelijke steppenculturen
zijn in het Neolithicum vooral in Kazachstan en Oezbekistan (rond het Aralmeer,
in de delta van de Amur Daya en de Kyzilkumwoestijn) zijn een van de oudste
culturen. Ze trekken niet alleen rond, hebben ook kleine stamgemeenschappen,
maken stenen en bijlen en eenvoudig aardewerk. In het 4e millennium
v.Chr. wordt het vochtiger en het land grasrijker. Er leven grote kudden wilde
paarden. En om die te bejagen, gaan de bewoners de paarden domesticeren en
berijden. Het volk drinkt ook paardenmelk. Nog een belangrijke
klimaatverandering (ca. 2.100 v.Chr. – droger en kouder) leidt tot meer
nomadische levenswijze. Maar ook vestigen voorheen rondtrekkende stammen zich
op plaatsen met water in de buurt, ze bouwen versterkte vestingen. Wapens zijn
er, en kleine, lichte strijdwagens op wielen
met dunne spaken. Deze strijdwagens ontworpen in het gebied van het huidige
Kazakstan in ca. 2.000 v.Chr. en terug gevonden in graven van belangrijke
personen uit die tijd en als zodanig gedateerd. Dit leidt tot opmars vanuit het
noorden naar vele gebieden in het zuiden, westen en oosten. Dit type wagen
duikt ook op in graven in andere gebieden, bv 1.800 v.Chr. noord Iran, in 1.600
in China bij de yellow river en pas rond 1.500 v.Chr. in noordwest India,
Egypte en Turkije.
Later volgen
koper en goud een zelfde route.
Gouden Strijdwagen
De
Zuidelijke bewoners, op
vaste plekken, in rivierdelta’s aan de waterrijke voet van het Kopet Dagh
gebergte, aan de noordkant van het huidige Turkmenistan. Boeren verbouwen tarwe
en gerst, hebben kuddes geiten en schapen en wonen in huizen van gebakken klei.
Na de klimaatverandering van ca. 2.100 v.Chr. (kouder en droger) ontstaan
grotere stedelijke centra met een sociale hiërarchie. Verplaatst zich na 2000
v.Chr. noord- en oostwaarts (Bactra –Margana, archeologisch complex, 2000 –
1700, BMAC)
Margiana-Bactria-complex
Vanaf 1700
v.Chr. beginnen de noordelijke en zuidelijke culturen elkaar te ontmoeten en
zich te mengen, ze vullen elkaar goed aan.
Ad 4. De Perzen (550 – 330 v.Chr.)
De eerste
unificatie van allerlei van deze kleine staten begint met de Perzen.
Perzische rijk onder Darius en opvolgers, 6e tot
4e eeuw v.Chr
Sogdië onder het Perzische Rijk, komt voor
groot deel overeen met Oezbekistan
ad 15) En pas dan komen ca. 1505 – 1920 de
Oezbeken.
Oezbeken
zijn nomaden van Turks-Mongoolse afkomst. In de 15e eeuw leven ze
ten N. van de Kaspische Zee. Ze
veroveren ca. 1430 Chorasmië op de Timoeriden, kort daarop de Ferghana vallei
en dan hebben ze alle gebieden ten N.
van de Syr Darya in handen. Rond 1500 leidt Mohammed Shaibani zijn stammen zuidwaarts, naar Transoxanië. Het khanaat van Buchara ontstaat.
van de Syr Darya in handen. Rond 1500 leidt Mohammed Shaibani zijn stammen zuidwaarts, naar Transoxanië. Het khanaat van Buchara ontstaat.
Mohammed Shaibani
De komst van
de nomadische Oezbeken leidt eerst tot een verstoring van het stedelijk leven,
zodat veel bewoners uitwijken naar Tadjikistan. Probleem bij deze
nomadenstammen is dat ze geen eenheid vormen en de handel van de Zijderoute
lijdt daar onder.
Eind 16e eeuw gaat het gebied over naar de Perzen. De Zijderoute wordt hersteld en welvaart en cultuur komen tot nieuwe bloei. Buchara vormt een centrum van kunst en wetenschap.
Wanneer begint men de in Oezbekistan zo
bekende gebouwen van de Zijderoute te bouwen?Dat is ten
tijde van de islamisering, als de moslimstaat zich uitbreidt, dus na 638.
Belangrijk is bv. Qutayba Ibn Muslim rond 700: naast veel wreedheid (andere
religies niet toegestaan) bouwde hij moskeeën in Buchara Samarkand en andere
steden.
Let wel, al
veel eerder waren er belangrijke vestigingen langs de Zijderoute (zie China,
Boeddhisme).
De Mongolen
vernielen veel, maar nemen daarna veel van de cultuur over en bouwen e.e.a nog
mooier op (Timoer Lenk).
Na de Zijderoute
Na
verschillende Khanaten komen de Russen die Centraal Azië veroveren (ca. 1865 –
1920). Daarna is het bekend. Revolutie van 1917, opstanden, chaos in Centraal
Azië. In 1924 herstelt het Rode Leger met geweld de orde en eenheid, breekt de
islamitische weerstand.
1924 - 1991
Socialistische Sovjet Republiek Oezbekistan
1991 – heden
Republiek Oezbekistan, president Karimov. De Democratische Volkspartij (CPD)
komt in de plaats van de communistische partij. Verarming, monocultuur van de
katoen met rampzalige gevolgen voor waterhuishouding (Aralmeer) en milieu die
tijdens de Sovjet Unie is begonnen. Zet zich door.
Men probeert
staats gecontroleerde economie te vervangen door markteconomie, maar dat lukt
nauwelijks. Corruptie, schending van mensenrechten, politiestaat
Geen opmerkingen:
Een reactie posten