Intro
Het is niet bekend wanneer de eerste zijde vanuit het oosten naar het westen kwam, maar fragmenten zijn gevonden in Scytische en ook Europese graven uit de 7e en 6e eeuw v.Chr.
Het is niet bekend wanneer de eerste zijde vanuit het oosten naar het westen kwam, maar fragmenten zijn gevonden in Scytische en ook Europese graven uit de 7e en 6e eeuw v.Chr.
En ver daarvoor was er in de
bronstijd (2900 -1000 v.Chr.) en ijzertijd(1000 – 550 v.Chr.) al sprake van
allerlei handelsroutes, zeker vanaf ongeveer 1900 v.Chr- zie verderop in dit
hoofdstuk.
Hij is gedurende 1500 jaar de
belangrijkste handelsroute; tot hij na opkomst van de scheepvaart om de zuid in
de 16e en 17e eeuw in verval raakte.
Er is niet één zijderoute,
een heel netwerk van routes is ontstaan. Niet alleen naar de middellandse zee kust maar
ook naar India en Perzië, etc. Ook was het niet zo
dat je in één keer van China naar de Middellandse Zee reisde. Het waren allemaal trajecten met
in ieder traject zgn. karavanserais ertussen, rustplaatsen op een of twee
dagreizen afstand. Op een aantal grotere plaatsen werden de goederen verhandeld,
waarna de karavaan weer terugging met nieuwe goederen. Voor de zijde dus van
China in Rome aankwam, was hij al wel tien tot twintig keer verhandeld. Naast zijde waren er tal van andere goederen: porselein,
lakwerk, glas, edelstenen, edelmetalen, kruiden.
In Rome was zijde zeer
geliefd en gemeengoed, maar men wist niet hoe het gemaakt werd. En de Chinezen wisten alleen dat er verre
landen waren, maar waren er zelf nooit geweest. En vice versa.
En tegelijk werden langs de
handelsroutes veel gedachtegoederen uitgewisseld. Priesters en geleerden
reisden mee, waardoor religies (zoroatrisme, boeddhisme, islam, jodendom,
christendom), wetenschap, techniek, literatuur en andere kunsten zich konden
verspreiden.
De routes werden zo gekozen
dat men niet door grote woestijnen (zoals de Taklaman woestijn) hoefde. Men
ging over grote bergruggen. Ook reisde men wel ’s nachts: om bandieten of de
zon te vermijden. Er is zo een handelsnetwerk van de Middellandse Zee tot China
ontstaan, elf tot twaalf duizend kilometer.
De uitvinding en het geheim van zijde
Zoals bekend wordt zijde
gesponnen van de cocon van de zijderups, de rups die zich op de moerbeiboom
nestelt. Vlak voor hij uitkomt wordt hij met stoom of hete lucht gedood en de
draden van de cocons worden afgewikkeld.
Hoe is zijde ontdekt?
Er zijn verschillende
verhalen[1].
De mooiste is dat een Chinese prinses, theedrinkend onder de moerbeiboom een
cocon in haar thee krijgt en per ongeluk zo de zijdedraad ontstaat.
En ook over hoe het “recept”
naar het westen kwam is een mooie legende. Oorspronkelijk dacht men dat zijde
aan een boom groeide. In de 5e eeuw werd het geheim onthuld: de
zijderups en zaden van de moerbeiboom werden, verborgen in het kleed van een
als Nestoriaanse monnik verklede westerse koopman, naar het westen gesmokkeld.
Uitwisselen van gedachtengoed; hier het Zoroatrisme,
10e eeuw v.Chr.
In het midden zie je Zarathustra/Zoroaster
De oorsprong van de
zijderoute wordt vanuit ons westerse denken veelal geassocieerd met Alexander
de Grote die vanuit Macedonië naar het oosten
trekt langs de zijderoute en zijn rijk uitbreidt. Hij
is tot Oezbekistan gekomen. Dat was in de 4e eeuw v.Chr. (356
tot 323 – hij is slechts 33 jaar geworden).
Vergeten wordt dan dat de
zijderoute en de beschaving al duizenden jaren ouder is.
Ook als Marco Polo als
ontdekker en eerste beschrijver van de Zijderoute wordt genoemd in de 13e
eeuw, is dat bezijden de waarheid. Het is niet zeker of hij inderdaad in China
is geweest. Zijn kaarten zijn waarschijnlijk ontleend aan oudere Chinese
kaarten.
De vorm en richting van onze
westerse geschiedenis is voor een groot deel bepaald door ontwikkelingen in
Centraal-Azië, vóór de opkomst van de Europese en westerse wereldhegemonieën.
Bij de opkomst en ondergang
van de diverse hieronder genoemde rijken heeft zeggenschap over de handelsroutes
een cruciale rol gespeeld.
1. Prehistorie: Steen-,
Brons- en IJzertijd
In de oudheid waren er twee
oorspronkelijk gescheiden gebieden van ontwikkeling. Onderscheiden wordt wel de
Noordelijke steppe (3500 – 2300 v.Chr.) en de Zuidelijke Rivierdalen (2200 – 1800 v.Chr.)
De Noordelijke steppe– waar
nu Turkmenistan en Oezbekistan is - had een nomadencultuur van trekkende stammen. Zij kenden – al in
2300vChr - paarden en (strijd)wagens, het wiel, koper en ijzer, metaal- en
wapenproductie.
Ontwikkeling van de strijdwagen uit Mongolië in de
Sintasha cultuur (2300- 2000 v.Chr.)
De zuidelijke rivierdalen bevatten vruchtbare
grond, hier ontwikkelde zich de landbouw waarbij nederzettingen ontstonden die
uitgroeide tot steden. Ook het pottenbakkerswiel wordt ontwikkeld ruim 3000
jaar VC, stenen zegels, metalen als koper, goud, lapis lazuli en turkoois. Er was daar meer
water: de Oxus-rivier, ook Amur Darya genoemd. Irrigatie. Uit de bronstijd zijn
er nederzettingen gevonden in dit gebied: aan de voet van het Kopet Dag
gebergte, op de grens met Iran. En ook in de toenmalige delta van de rivier de
Murgab in de Karakorum-woestijn. Dit antieke land wordt Margiana genoemd (nu
Mary in Turkmenistan). Men spreekt van de Margiana-Bactrische beschaving of
welde Oase cultuur. Deze hoogconjunctuur bestond naast die van Egypte,
Mesopotamië, China en India.
Ook in Mesopotamië met de
Eufraat en de Tigris zijn veel opgravingen uit die tijd.
de Amur Darya of Oxus rivier en de Syr Dara; grens
tussen
Oezbekistan en Turkmenistan is de Oxus-rivier
Hier Romeins glaswerk dat tussen 2e en 5e
eeuw verhandeld werd en eindigde in Japan
Noord en Zuid (waartussen bergruggen
zijn) handelden met de gebieden rond hen heen, maar tussen noord en zuid is eerst
geen contact. Rond 1900 v.Chr. komen
Noord en Zuid bij elkaar, er ontstaat een
handelsnetwerk. Verspreiding van paarden en handel in metaal zijn kenmerkend
bij het begin van de handelsroutes. Er komt een Integratie van oorspronkelijk
afzonderlijke culturen en een combinatie van nomadische en stedelijke
samenlevingen.
2. De
Achaemeniden / Perzische Rijk (550 – 330 v.Chr.)
Vóór de Achaemeniden hebben
we nog de Assyriërs (1000 – 550 v.Chr.), die rond 700 v.Chr. door de Meden worden verslagen.
Koning Cyrrus II (559 – 530) is
de stichter van het Achaemenidische
dynastie, het Perzische rijk. De Cyrrus cilinder en andere bronnen zoals
Herodotes geven aan dat hij grote delen van Centraal Azië verovert (Iran,
Afghanistan, Armenië, Turkije, Irak, Syrië en het huidige Oezbekistan ) tot aan
de Syr Daja en er eenheid brengt. De latere Darius de Grote (Behistan-inscripties
in Mary) breidt het Perzische rijk nog uit, hij stelt satrapen (provincies) in,
benoemt lokale stadhouders om belasting voor zijn rijk te innen: goud, lapis
lazula en turkoois. Dat wordt gebruikt voor
de paleizen inde hoofdsteden van zijn rijk zoals Persepolis. Uit de
bezette gebieden werden manschappen gerekruteerd voor de veldslagen in Egypte
en Griekenland. Dit gaat gepaard met ook cultuuruitwisseling. Stratennetwerken
en bewateringssystemen, dammen en kanalen worden aangelegd. De neergang van het
Achaemenidische rijk zet in bij de
opkomst van Alexander de Grote.
3. Alexander de
Grote/ het Grieks-Bactrische Rijk – Seleuciden - Parthen
Na nog enkele opvolgers van
Darius komt de “grote Perzische kladdderatsj”, opstanden en burgeroorlog.
Alexander de Grote (356 – 330 v.Chr.) verslaat Darius III, trekt over de Oxus
en het gebergte de Hindu Kush en vestigt zijn rijk tot in India. We komen
Griekse cultuur in Bactrië tegen. Hij verovert Bactrië, Sogdië en in 329 neemt
hij Samarkand (Marakanda) in. Alexander probeert de bevolking voor zich te
winnen, neemt gebruiken over, huwt Roxana, de dochter van de gevangen genomen
vorst Oxyartes van Bactrië.
Het Macedonische rijk is een
wereldrijk van de Middellandse Zee tot aan de Indische Oceaan.
In de strijd om de opvolging
van Alexander de Grote valt het Griekse rijk uiteen. Een van zijn opvolgers
(Seleukos) sticht het rijk van de Seleuciden (330 -150 v.Chr.) dat de
overheersing van de Grieken nog een tijd overeind kan houden. Maar met het
oprukken van de Parthen (150 v.Chr. – 224 n.Chr.) naar Transoxanië verliezen de
Seleuciden een voor een alle satrapen en komt er een eind aan de hellenisering
van Centraal-Azië. Alleen Bactrië lukt het nog een eeuw langer onder Griekse
heerschappij te blijven vallen. De kracht van de Parthen schuilt in de bereden
boogschutters en het beschikken over zware pantsers van de ruiters te paard.
In Merv vinden we nog veel
van de Parthen.
4. Het rijk van de
Kushanen, daarna Sassanieden
In de 2e eeuw
v.Chr. veroveren de Hunnen (Hsiung-Ni) de grote steppengebieden ten westen van
China, de Yuezhi volksstammen worden verdreven naar het westen. Die overwinnen
op hun beurt weer de Saken die rond het meer Issyk-Kul wonen. Met hulp van de
inheemse bevolking bevrijden ze Centraal-Azië van de Grieken, bezetten Sogdië
en Bactrië en voelen zich thuis aan de Amu-Darja. Ze delen hun gebieden in vijf
hoofdstammen in en een daarvan komt sterk naar voren en verenigt alle stammen onder
de naam Kushanen. Dat is dan een nieuw groot rijk, naast de Parthen, China en
Rome. Het omvat Zuidelijk Centraal-Azië. Afghanistan en grote delen van India.
Van dit rijk is weinig overgebleven; voornamelijk munten. Qua kunst en cultuur
vindt veel vermenging plaats; o.a.
Griekse en Indiase invloeden. De Kushanen zijn belangrijke
tussenhandelaren op de zijderoute.
Het is niet bekend wat de
omstandigheden zijn die ervoor zorgden dat in de 3e eeuw na Chr. Het
rijk van de Kushanen ten onder gaat. Nieuwe nomadenstammen dringen vanuit het oosten
het gebeid van de Kushanen binnen en brengen daardoor een hele volksverhuizing
teweeg.
Gelijktijdig ontstaat een
nieuwe macht: het rijk van de Perzische Sassanieden (224 – 650). Ardashir I schept
– naar Achaemenidisch voorbeeld – een centralistisch georganiseerde staat en
verklaart het Zoroatrisme tot staatsgodsdienst. Gedurende 400 jaar is het een
rijk dat groter is dan dat van de Parthen. De zoon van Ardashir is de bekende
Shapur I. Hij verovert Armenië en marcheert Syrië binnen. Shapur II lukt het om aanvallen van de Hunnen
in het oosten te weerstaan. Onder
Khosraw lukt het zelfs om Jeruzalem binnen te vallen, later Egypte. Opvolgers
vechten veel onder elkaar en dat is een gunstige voedingsbodem voor de
Arabische invasie.
5. Arabische
verovering en Islamisering
In de 7e eeuw
veroveren de Turken grote delen van het Midden-Oosten en Centraal Azië. Er komt
een verdeling in een oostelijk en westelijk deel, die steeds meer uit elkaar groeien:
oostelijk deel richt zich op China, westelijk deel op Romeinen.
Vanaf het overlijden van
Mohammed in 632 zien we een geleidelijke islamisering en wordt het Turkse rijk
minder belangrijk . Er is een periode van bloei en uitwisseling van wetenschap
en kunsten. Bij de verspreiding speelt de zijderoute een essentiële rol. Uit
deze periode stammen de mooie moskeeën die al dan niet nu nog te bewonderen
zijn. Steden als Buchara, Samarkand, Ferghana worden bekende steden.
Vanaf de 11e eeuw
komt er een langzame verschuiving in intellectueel klimaat: minder verdraagzaamheid,
toenemende religieuze kaders, sluiting van niet-islamitische gebedshuizen.
6.. Mongolen
De Mongolen (Dzjengis Khan,
1162 – 1227) verwoesten veel van de prachtige gebouwen en steden langs de zijderoute.
Hele bevolkingen worden uitgemoord. Toch nemen de Mongolen veel van de cultuur
over. Zijn zoons breiden het rijk uit. Timoer Lenk is de bekendste opvolger
(Timoeriden 1370n – 1506). Samarkand wordt hersteld als handelsstad op de
zijderoute. Er komt een nieuwe culturele bloei (o.a. kalligrafie en
miniaturen), maar geen oorspronkelijk onderzoek, het is meer een antiquarische
belangstelling. Het Observatorium in Samarkand is uit deze tijd.
Het Mongoolse rijk in 1279
7. Great Game en
komst van de Russen en daarna
Spel tussen Fransen, Engelsen
en Russen. Wordt hier niet verder op ingegaan.
Na de 2e
wereldoorlog: Chroetsjev, Brezjnev.
1985: Gorbachow. Na het
uiteenvallen van de USSR ontstaan de onafhankelijke staten: Oezbekistan, Turkmenistan,
Kirgizië e.a.
[1] Veel ontleend aan cursus Zijderoute van Livius, januari
2015 door Jona Lendering en Sigrid van Roode en aan de Tascher Verlag gids over
Turkmenistan van Beate Luckow
Geen opmerkingen:
Een reactie posten